การส่งเสริมทักษะการคิดแก้ปัญหาโดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐาน ในการจัดการเรียนการสอน สังคมศึกษาในศตวรรษที่ 21: Promoting Problem-Solving Thinking Skills through Phenomenon-Based Learning in Social Studies Education in the 21st Century

กานต์ กาญจนพิมาย; ภัทระ  อินทระกำแหง; พีรวัส  อินทวี

doi:10.65205/ajgs.2026.e3020

ผู้แต่ง

กานต์ กาญจนพิมาย มรภ สุรินทร์
ภัทระ อินทระกำแหง สาขาวิชาสังคมศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์
พีรวัส อินทวี สาขาวิชาสังคมศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

DOI:

https://doi.org/10.65205/ajgs.2026.e3020

คำสำคัญ:

การส่งเสริมทักษะ, การคิดแก้ปัญหา, ปรากฏการณ์เป็นฐาน, การสอนสังคมศึกษา, การส่งเสริม ,ทักษะการคิดแก้ปัญหา, ปรากฏการณ์เป็นฐาน, การสอนสังคมศึกษา, ศตวรรษที่ 21

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเสนอแนวทางการส่งเสริมทักษะการคิดแก้ปัญหาของผู้เรียนในสาขาวิชาสังคมศึกษา โดยใช้การจัดการเรียนรู้แบบปรากฏการณ์เป็นฐาน (Phenomenon-Based Learning: PhBL) ภายใต้บริบทการศึกษาในศตวรรษที่ 21 ซึ่งมีความสำคัญโดยการเน้นการพัฒนาผู้เรียนให้มีความสามารถในการเข้าใจปัญหาและสถานการณ์พร้อมกับรู้เท่าทันการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เศรษฐกิจ การเมือง และเทคโนโลยีอย่างมีเหตุผลและสร้างสรรค์ โดยชี้ให้เห็นว่าการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาในรูปแบบเดิมที่เน้นการบรรยายและการท่องจำไม่เพียงพอต่อวิธีการหรือการสร้างกิจกรรมเพื่อพัฒนาทักษะที่จำเป็นในยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะทักษะการวิเคราะห์และการแก้ปัญหาจึงได้นำ แนวคิด PhBL มาร่วมกับ แนวทางการเรียนรู้เชิงรุกที่ใช้ปรากฏการณ์จริงในชีวิตประจำวันของผู้เรียนเป็นจุดตั้งต้นของการเรียนรู้ เพื่อกระตุ้นความสนใจและสร้างทักษะที่จำเป็นต่อนักศึกษา เน้นการตั้งคำถาม การวิเคราะห์ปัญหา การสร้างและเลือกแนวทางแก้ไขปัญหา รวมถึงการนำเสนอและสะท้อนผลการเรียนรู้ ช่วยให้ผู้เรียนสามารถบูรณาการความรู้ วิเคราะห์ปัญหาซับซ้อนและออกแบบแนวทางแก้ไขอย่างเป็นระบบ ตลอดจนการสรุปและสะท้อนคิดได้ โดยเน้นการบูรณาการองค์ความรู้ข้ามสาขาวิชา ทั้งภายในและภายนอกกลุ่มสาระสังคมศึกษา ซึ่งช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจปัญหาอย่างเป็นระบบและมองเห็นความเชื่อมโยงของประเด็นทางสังคมในหลายมิติ และบทความยังเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้ PhBL ในการจัดการเรียนการสอนสำหรับสาขาวิชาสังคมศึกษาในบริบทที่แตกต่าง เช่น การคัดเลือกปรากฏการณ์ที่สัมพันธ์กับบริบทชีวิตของผู้เรียน การออกแบบกิจกรรมที่ส่งเสริมการมีส่วนร่วมและการทำงานร่วมกัน การใช้กรณีศึกษาเพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ และการขยายผลสู่กิจกรรมหรือโครงการในชุมชน ทั้งนี้ บทบาทของผู้สอนจึงเปลี่ยนจากผู้ถ่ายทอดความรู้มาเป็นผู้ออกแบบการเรียนรู้และผู้อำนวยความสะดวก และผู้เรียนมีบทบาทเป็นผู้แสวงหาความรู้และผู้สร้างองค์ความรู้ด้วยตนเอง

ดังนั้นการจัดการเรียนรู้แบบปรากฏการณ์เป็นฐานเป็นกรอบแนวทางที่มีศักยภาพในการพัฒนาทักษะการคิดแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ ส่งเสริมความสามารถในการวิเคราะห์ ตัดสินใจ และสร้างสรรค์แนวทางแก้ไขปัญหาที่เหมาะสมกับบริบทของผู้เรียนและสิ่งแวดล้อมทางสังคม ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการพัฒนาผู้เรียนให้พร้อมต่อการมีทักษะที่จำเป็นในศตวรรษที่ 21 อย่างมีคุณภาพ

เอกสารอ้างอิง

กนก จันทร์ทอง. (2560). การสอนสังคมศึกษาในศตวรรษที่ 21. วารสารวิทยบริการ มหาวิทยาลัยสงขลา นครินทร์, 28(2), 227-241.

จุฑามาศ แหนจอน. (2557). การพัฒนาโปรแกรมการฝึกอบรมทฤษฎีการยอมรับและพันธะสัญญาต่อการเพิ่มการคิดแก้ปัญหาทางสังคมของนิสิตระดับปริญญาตรี. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 25(3), 98-112.

ฐิตินันท์ ดาวศรี และคณะ. (2564). แนวทางการจัดการเรียนรู้ของสถานศึกษาในศตวรรษที่ 21. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. 11(1).

ทัณฑธร จุ้ยสวัสดิ์. (2564). การวิจัยเชิงปฏิบัติการในการจัดการเรียนรู้โดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐาน เรื่อง จลนศาสตร์เคมี ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 เพื่อส่งเสริมผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนและทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ. วิทยานิพนธ์ปริญญาการศึกษามหาบัณฑิต สาขาวิชาการสอนวิทยาศาสตร์ คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา.

ธารีย์ ชัยนิลพันธุ์, ณัฐพร พรหมมาศ, และบุญรัตน์ แผลงศร. (2567). ผลของการใช้เกมดิจิทัลทางการศึกษาร่วมกับปรากฏการณ์เป็นฐานเพื่อส่งเสริมการคิดอย่างมีวิจารณญาณของนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 2. วารสารเทคโนโลยีสารสนเทศ, 20(มกราคม-มิถุุนายน 2567).

วรพจน์ วงศ์กิจรุ่งเรือง และอธิป จิตตฤกษ์. (2556). ทักษะแห่งอนาคตใหม่: การศึกษาเพื่อศตวรรษที่ 21. วารสารเกษตรศาสตร์ (สังคม), 34, 590-595.

วิยะดา โพธิ์ชัย. (2565). การพัฒนาความสามารถในการคิดแก้ปัญหา โดยการจัดการเรียนรู้ แบบปัญหาเป็นฐานสำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3. วิทยานิพนธ์ปริญญาครุศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาหลักสูตรและการเรียนการสอน มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด.

สุชานันท์ วรวัฒนานนท์. (2565). การจัดการเรียนรู้แบบปรากฏการณ์เป็นฐาน เพื่อพัฒนาทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณและการแก้ปัญหา เรื่อง ปรากฏการณ์ของโลกและภัยธรรมชาติของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 6. การค้นคว้าอิสระปริญญาการศึกษามหาบัณฑิต สาขาวิชาวิทยาศาสตร์ศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยนเรศวร.

สุภัคชา มลวัง. (2566). การพัฒนาความสามารถในการสื่อสารวิทยาศาสตร์ด้วยการจัดการเรียนรู้โดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐานร่วมกับกลวิธีการคิดเป็นภาพ เรื่อง สารในชีวิตประจำวัน ของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 5. การค้นคว้าอิสระปริญญาการศึกษามหาบัณฑิต สาขาวิชาวิทยาศาสตร์ศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยนเรศวร.

อรพรรณ บุตรกตัญญู. (2561). การเรียนรู้โดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐานเพื่อการสร้างมุมมองแบบองค์รวมและการเข้าถึงโลกแห่งความจริงของผู้เรียน. วารสารครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 46(2), 348–365.

Partnership for 21s Century skills. (2011). Framework for 21st century learning. http://www.p21.org/storage/document/1 p21_framework_2pager.pdf