ความยั่งยืนและความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงของวิสาหกิจ เพื่อสังคม: แนวโน้มการวิจัยและบทเรียนจากการทบทวนวรรณกรรมเชิงระบบ

ขจรศักดิ์ วงศ์วิราช

ผู้แต่ง

ขจรศักดิ์ วงศ์วิราช คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง

คำสำคัญ:

วิสาหกิจเพื่อสังคม, ความยั่งยืน, ความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลง, การทบทวนวรรณกรรมเชิงระบบ, แนวทางการรายงานการทบทวนวรรณกรรมเชิงระบบ, การวิเคราะห์บรรณมิติ

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) สังเคราะห์องค์ความรู้และแนวโน้มการวิจัยด้านความยั่งยืนและความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงของวิสาหกิจเพื่อสังคมอย่างเป็นระบบ และ (2) ระบุช่องว่างขององค์ความรู้พร้อมเสนอกรอบแนวคิดเชิงบูรณาการที่เชื่อมโยงความยั่งยืนและความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงในฐานะความสามารถเชิงพลวัตขององค์กรเพื่อสนับสนุนการพัฒนาวิสาหกิจเพื่อสังคมในบริบทที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การศึกษานี้ใช้วิธีการทบทวนวรรณกรรมเชิงระบบตามกรอบ PRISMA โดยรวบรวมข้อมูลจากฐาน Scopus, Web of Science และ ThaiJO ในช่วงปี ค.ศ. 2010–2024 และวิเคราะห์ร่วมกับการวิเคราะห์บรรณมิติ

ผลการสังเคราะห์องค์ความรู้พบว่าวิสาหกิจเพื่อสังคมได้พัฒนาไปสู่การบูรณาการมิติด้านเศรษฐกิจ สังคม และความสามารถในการปรับตัว แต่ช่องว่างองค์ความรู้ยังขาดกรอบแนวคิดที่เชื่อมโยงความยั่งยืนและความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงในเชิงปฏิบัติ โดยเฉพาะในบริบทประเทศกำลังพัฒนากรอบแนวคิดเชิงบูรณาการที่อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างมิติความยั่งยืน กลไกความสามารถในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงและบริบทเชิงสถาบัน เพื่อใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาเชิงนโยบายและการบริหารจัดการวิสาหกิจเพื่อสังคมในระยะยาวซึ่งเป็นองค์ความรู้ใหม่ที่ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นของการพัฒนากรอบแนวคิดแบบบูรณาการ การออกแบบเครื่องมือวิเคราะห์ที่เหมาะสมกับบริบทท้องถิ่น และการส่งเสริมงานวิจัยสหวิทยาการเพื่อสนับสนุนการดำรงอยู่ของวิสาหกิจเพื่อสังคมอย่างยั่งยืนในระยะยาว พร้อมทั้งแนวทางเชิงยุทธศาสตร์ที่สามารถนำไปใช้สนับสนุนนโยบายและการบริหารจัดการวิสาหกิจเพื่อสังคมในระดับองค์กรและระดับประเทศอย่างเป็นระบบ

เอกสารอ้างอิง

เยาวลักษณ์ ลีชน และมาลี กาบมาลา. (2566). การวิเคราะห์บรรณมิติงานวิจัยเกี่ยวกับสมุนไพรที่ใช้ในเครื่องสำอาง. วารสารบรรณศาสตร์ มศว., 16(1), 44-54.

วรรณา ประยุกต์วงศ์, โชคธำรง จงจอหอ, และรัชดา ลิ้มศิริชัยกุล. (2566). วิสาหกิจเพื่อสังคม: การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ. วารสารปราชญ์ประชาคม, 1(5), 1–25.

สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม. (2566). รายงานสถานการณ์วิสาหกิจเพื่อสังคมในประเทศไทย ปี 2565. สืบค้นจาก https://www.facebook.com/osepdsdw/photos/รายงานสถานการณ์วิสาหกิจเพื่อสังคมประเทศไทย-พ.ศ.-2566-2567-ขอบคุณทุกความร่วมมือ/986456960250296/

Battilana, J., & Lee, M. (2014). Advancing Research on Hybrid Organizing–Insights from The Study of Social Enterprises. Academy of Management Annals, 8(1), 397–441.

Defourny, J., & Nyssens, M. (2010). Social enterprise in Europe: At the crossroads of market, public policies and third sector. Policy and Society, 29(3), 231–242.

Doherty, B., Haugh, H., & Lyon, F. (2014). Social enterprises as hybrid organizations: A review and research agenda. International Journal of Management Reviews, 16, 417–436.

Falagas, M. E., Pitsouni, E. I., Malietzis, G. A., & Pappas, G. (2008). Comparison of PubMed, Scopus, Web of Science, and Google Scholar: Strengths and Weaknesses. The FASEB Journal, 22, 338-342.

Ghosh, S., Ray, S., Nair, R., Nath, S., & Bishu, R. (2024). Exploring the sustainability of social enterprises: A scoping review. Journal of Sustainability Research, 6(3), e240044.

Hao, Z., Zhang, X., & Wei, J. (2022). Research on the effect of enterprise financial flexibility on sustainable innovation. Journal of Innovation & Knowledge, 7(2), 100184.

Hussain, A., Ahmed, S. A., & Mia, M. S. (2023). A systematic literature review on performance of social enterprises. Cogent Economics & Finance, 10(2), 2269738-226

Jaafar, N. F. H. N., Kadir, M. A. B. A., & Ismail, Z. (2025). Sustainability of social enterprises from a practitioner's perspective. Environment Behaviour Proceedings Journal, 10(S128).

Jayawardhana, K., Fernando, M., & Siyambalapitiya, J. (2022). Sustainability in social enterprise research: A systematic literature review. SAGE Open, 12(3), 1–19.

Littlewood, D., & Holt, D. (2018). Social entrepreneurship in south Africa: Exploring the influence of environment. Business & Society, 57(3), 525–561.

Nurindrasari, D., Ludigdo, U., Purwanti, L. & Mulawarman, A. D. (2022). Designing performance measurement for developing social enterprises. Review of Integrative Business and Economics Research, 11(4), 220–237.

Page, M.J., et al. (2021) The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. Systematic Reviews, 10(89).

Salwan, P., Ajgaonkar, S., Neelam, N., & Venkatachalam, R. (2025). Resilience and sustainability of social enterprises: A systematic review and bibliometrics using PRISMA. Cogent Social Sciences, 11(1), 2493777.

Satar, M. S., Alharthi, S., Alarifi, G., & Omeish, F. (2024). Does digital capabilities foster social innovation performance in social enterprises? Mediation by firm-level entrepreneurial orientation. Sustainability, 16(6), 2464.

Searing, E. A. M. (2021). Resilience in vulnerable small and new social enterprises. Sustainability, 13(24), 13546.

Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333-339.

Tranfield, D., Denyer, D. & Smart, P. (2003). Towards a methodology for developing evidence-informed management knowledge by means of systematic Review. British Journal of Management, 14(3), 207-222.

Vidal, S., Kourula, A. & Kolk, A. (2025). Necessity social enterprises: community resilience strategies of “Kitchen Rebellions”. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 32(6), 7697-7712.

Weerawardena, J., Salunke, S., Haigh, N., & Mort, G. S. (2021). Business model innovation in social purpose organizations: Conceptualizing dual social-economic value creation. Journal of Business Research, 125, 762-771.

Zhu, E. Y. (2024). Can social enterprises achieve resilience and at what price?. Financial Accountability & Management, 40(3), 381-406.