แนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีจุดประสงค์ ๑. เพื่อศึกษาแนวคิดและรูปแบบการจัดการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนา ๒. เพื่อศึกษาแนวคิดและรูปแบบการส่งเสริมการเรียนรู้การเป็นพลเมืองของนักวิชาการทางพระพุทธศาสนาในสังคมไทย ๓. เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้จิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามพระพุทธศาสนาในสังคมไทย โดยวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ขอบเขตของการวิจัย คือพื้นที่ในจังหวัดแพร่และเชียงรายประชากรและกลุ่มตัวอย่างได้แก่ กลุ่มตัวอย่างที่ศึกษาเชิงเอกสารปฐมภูมิ (Documentary Research) จำนวน ๓ รูป กลุ่มผู้ให้ข้อมูลในการสัมภาษณ์ (In-depth Interviews) จำนวน ๒ รูป และการสนทนากลุ่มย่อย (Focus Groups Discussion) จำนวน ๙ รูป/คนและเครื่องมือในการวิจัยได้แก่แบบสัมภาษณ์และการสนทนากลุ่มย่อย (Focus Groups Discussion)

ผลการวิจัยพบว่า แนวคิดและรูปแบบการจัดการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนาแยกผลการวิจัยดังนี้ในเชิงสังคมศาสตร์ พบว่า พลเมืองมีสองลักษณะคือฐานะของประชาชนมีหน้าที่เสียภาษีและปฏิบัติตามกฎหมายบ้านเมืองและบทบาทในทางการเมือง การมีสิทธิไปเลือกตั้ง และมีสิทธิในการแสดงความคิดเห็นต่างๆตามกฎหมายรัฐธรรมนูญในระบอบประชาธิปไตย ส่วนในภาคสังคม พบว่า เป็นแนวคิดและรูปแบบมาจากการจัดการศึกษาของชาติโดยมีพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พุทธศักราช ๒๕๔๒  มาตรา ๒๗ วรรคสอง เป็นแม่บทผ่านหลักสูตรสู่ผู้เรียน ๘ กลุ่มสาระการเรียนรู้ เป็นการต่อยอดการเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ขัดเกลาพฤติกรรมของเยาวชนไทยให้เป็น “คนดี” และเป็นลักษณะที่พึงประสงค์ของนักเรียนและประชาชนตรงกับค่านิยมหลัก ๑๒ ประการของคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (คสช.)

แนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองตามพระพุทธศาสนาของนักวิชาการศาสนาจากการศึกษาเอกสาร พบว่า เป็นแนวคิดที่เป็นทิศทางเดียวกัน คือ แนวคิดจากหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา ส่วนรูปแบบเป็นกิจกรรมการฝึกปฏิบัติตามหลักอานาปานสติและหลักไตรสิกขา

แนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองตามพระพุทธศาสนาของนักวิชาการศาสนา าการสัมภาษณ์ มีความสอดคล้องกัน พบว่า มาจากหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาคือ ไตรสิกขา หลักศรัทธา และการจัดการศึกษาของชาติ รูปแบบ พบว่า ใช้การปฏิบัติตามการจัดกิจกรรม ๓ ด้าน คือ ด้านกาย ด้านอารมณ์ ด้านสังคม และการเรียนรู้ ด้านความคิด (Cognitive Domain) ,ด้านอารมณ์  (Affective Domain) ด้านการปฏิบัติ (Psychomtor Domain) และกิจกรรมการเรียนรู้ที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเป็นจริงด้วยการเคารพตนเอง เคารพสถานที่ เคารพอาชีพ การอยู่รอด การอยู่ได้ และการอยู่ดี ส่วนแนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ตามหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา พบว่า เป็นหลักไตรสิกขา คือ  ศีล สมาธิ ปัญญา และ   สังคหวัตถุ ๔ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา สมานตัดตา และพรหมวิหาร ๔

แนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองของกลุ่มโรงเรียนพระปริยัติธรรมแผนกสามัญศึกษาภาคเหนือทางศาสนจักร  พบว่า เป็นแนวคิดของการจัดการศึกษาของคณะสงฆ์และการจัดการศึกษาของชาติตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติพุทธศักราช ๒๕๔๒ “มาตรา ๒๗ วรรคสอง จัดการศึกษาที่แบ่งตามประเภทของการปฏิบัติ ๓ ระดับ คือ ปริยัติสัจจธรรม ปฏิบัติสัจจธรรม และปฏิเวชสัจจธรรม ส่วนรูปแบบ พบว่า มาจากตัวหลักสูตรที่บูรณาการสู่กระบวนการเรียนการสอนในห้องเรียนเน้นการจัดกิจกรรมให้กับผู้เรียนเป็นสำคัญ

แนวคิดและรูปแบบการเรียนรู้ความเป็นพลเมืองของโรงเรียนพุทธโกศัยวิทยา พบว่า  มีแนวคิดมาจากหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา คือ พรหมวิหาร ๔ และหลักธรรมไตรสิกขา

รูปแบบ คือ การปฏิบัติ นอกจากนั้น พบว่า มีแนวคิดตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติจากหลักสูตร จากแนวพระราชดำริของสมเด็จพระเทพรัตน์ราชสุดาสยามบรมราชกุมารี จากแนวคิดจากภูมิปัญญาท้องถิ่นและแนวคิดตามประชาธิปไตยผ่านภูมิปัญญาท้องถิ่น รูปแบบเน้นการปฏิบัติตามหลักสูตร แผนพัฒนาคุณภาพผู้เรียนและกิจกรรมเสริมหลักสูตรเน้นให้ผู้เรียนของโรงเรียน ปฏิบัติตามหลักพระวินัยบัญญัติ คือ หลักศีล ๑๐ และ หลักเสขิยวัตร