พลวัตทางพระพุทธศาสนาในพิธีสืบชาตาจังหวัดน่าน

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาความเป็นมาของพิธีสืบชาตาล้านนาจังหวัดน่าน 2) เพื่อศึกษาแนวคิดและคุณค่าของพิธีสืบชาตาล้านาในจังหวัดน่าน และ 3) เพื่อวิเคราะห์พิธีสืบชาตาล้านนาในจังหวัดน่านเชิงพลวัตพระพุทธศาสนา โดยเป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาเอกสาร ได้แก่ ใบลาน สมุดข่อย ปั๊บสา และการสนทนากลุ่มเฉพาะ จากผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 25 รูป/คน

ผลการวิจัยพบว่า

1. ความเป็นมาของพิธีสืบชาตาจังหวัดน่าน พบว่า ความเชื่อเรื่องผี ได้รับอิทธิพลจากศาสนาพราหมณ์มีความเชื่อเรื่องโหราศาสตร์ ต่อมานับถือพระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นพระพุทธศาสนาผสมกับไสยศาสตร์ มีตำนานจากรับแนวคิดจากธรรมบทเรื่องอายุวัฒนกุมาร มีการสืบชาตา 3 อย่าง ได้แก่ สืบชาตาคน สืบชาตาบ้าน สืบชาตาหมู่บ้าน หรือเมือง มีเครื่องสืบชาตาหลายประการซึ่งแฝงด้วยปริศนาธรรมมีหลักคิดคติสอนใจที่มีความหมายอย่างลึกซึ้ง เป็นประเพณีที่คนเมืองน่านนิยมสืบชาตาธรรมดากับชาตาหลวงทำกันในโอกาสสำคัญ

2. แนวคิดและคุณค่าของพิธีสืบชาตาจังหวัดน่าน พบว่า มีแนวคิดที่ได้รับอิทธิพลของศาสนาพราหมณ์มาก่อน ต่อมาได้ประยุกต์เอาพิธีสืบชาตามาเป็นพิธีของพระพุทธศาสนา และมีคุณค่าพิธีสืบชาตาล้านนา 5 ด้านประกอบด้วย 1) ด้านประเพณี 2) ด้านจิตวิทยา 3) ด้านหลักธรรมพระพุทธศาสนา และ 4) ด้านปริศนาธรรม 5) ด้านการสร้างจิตสำนึกอนุรักษ์ธรรมชาติสิ่งแวดล้อม

3. ผลการวิเคราะห์พิธีสืบชาตาของชาวล้านนาจังหวัดน่านเชิงพลวัตพระพุทธศาสนา พบว่า พลวัตตามยุคประวัติศาสตร์จังหวัดน่าน ได้ 3 ยุคดังนี้ 1) ยุครัฐอิสระปกครองตนเอง 2) ยุคที่เป็นส่วนหนึ่งของล้านนา 3) ยุคที่ถูกผนวกเป็นสยาม (สมัยร.5) และ ยุคที่เป็นจังหวัดน่านของไทยปัจจุบัน ประกอบไปด้วย 1) พลวัตการผสมผสานระหว่างความเชื่อผี พราหมณ์ และพระพุทธศาสนา 2) พลวัตสถาปนาอำนาจนำพิธีกรรมของพระสงฆ์ โดยจำแนกการพลวัต ได้แก่ (1) ด้านเจ้าพิธี (2) ด้านรูปแบบพิธีกรรม (3) ด้านบทสวดและคำสอน(4) ด้านการปรับ พิธีสืบชาตาตามสถานการณ์ (5) การสร้างเครือข่ายพิธีสืบชาตา และ (6) ด้านการสร้างวาทกรรมพิธีสืบชาตา