การประยุกต์ใช้หลักสมาธิเพื่อส่งเสริมทักษะความฉลาดทางดิจิทัล บนแพลตฟอร์มสื่อสารออนไลน์

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาหลักสมาธิในพระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อศึกษาทักษะความฉลาดทางดิจิทัลบนแพลตฟอร์มการสื่อสารออนไลน์ และ 3) เพื่อศึกษาการประยุกต์ใช้หลักสมาธิในการส่งเสริมทักษะความฉลาดทางดิจิทัลบนแพลตฟอร์มการสื่อสารออนไลน์ เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร ที่ผู้วิจัยศึกษาค้นคว้าจากเอกสารที่สำคัญ ได้แก่ พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา ตลอดจนถึงเอกสารวิชาการทางพระพุทธศาสนา เอกสารทางวิชาการศาสตร์สมัยใหม่ หนังสือความฉลาดทางดิจิทัล ของสำนักงานกองทุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) บทความวิชาการ เอกสารละงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการวิจัย ผลการวิจัยพบว่า

1. สมาธิตามหลักพระพุทธศาสนา คือ การทำให้จิตใจตั้งมั่น จนเกิดเป็นจิตมีอารมณ์เดียวในทางกุศล สมาธิมี 3 ระดับ คือ 1) ขณิกสมาธิ หรือสมาธิชั่วคราว เป็นสมาธิขั้นต้นที่คนทั่วไปอาจนำไปใช้ประโยชน์ในการปฏิบัติงานในชีวิตประจำวันให้ได้ผลดี 2) อุปจารสมาธิ หรือสมาธิเฉียด ๆ หรือสมาธิจวนจะแน่วแน่ เป็นสมาธิขั้นระงับนิวรณ์ 5 และ 3) สมาธิระดับอัปปนาสมาธิ เป็นสมาธิระดับสูงสุด เป็นสมาธิที่แน่วแน่ แนบสนิท ส่วนการเจริญสมาธิ จัดว่าเป็นการกระบวนการฝึกจิตด้วยการกำหนดฐานที่ตั้งของจิตไว้ที่กรรมฐาน

2. ความฉลาดทางดิจิทัล คือ กลุ่มความสามารถทางสังคมอารมณ์ และการรับรู้ ที่จะทำให้คนคนหนึ่งสามารถเผชิญกับความท้าทายของชีวิตดิจิทัล และสามารถปรับตัวให้เข้ากับชีวิตดิจิทัลได้ ความฉลาดทางดิจิทัลครอบคลุมทั้งความรู้ ทักษะ ทัศนคติและค่านิยมที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตในฐานะสมาชิกของโลกออนไลน์ กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ทักษะการใช้สื่อและการเข้าสังคมในโลกออนไลน์ มี 8 ประการ คือ 1) ทักษะในการรักษาอัตลักษณ์ที่ดีของตนเอง 2) ทักษะการคิดวิเคราะห์มีวิจารณญาณที่ดี 3) ทักษะในการรักษาความปลอดภัยของตนเองในโลก
ไซเบอร์ 4) ทักษะในการรักษาข้อมูลส่วนตัว 5) ทักษะในการจัดสรรเวลาหน้าจอ 6) ทักษะในการบริหารจัดการข้อมูลที่ผู้ใช้งานมีการทิ้งไว้บนโลก 7) ทักษะในการรับมือกับการกลั่นแกล้งบนโลกไซเบอร์ และ 8) ทักษะการใช้เทคโนโลยีอย่างมีจริยธรรม

3. การประยุกต์หลักสมาธิเพื่อส่งเสริมทักษะความฉลาดดิจิทัล ได้แก่ 1) การมีสมาธิเพื่อการตื่นรู้ ในการสร้างและบริหารจัดการอัตลักษณ์ที่ดีของตนเองไว้ได้อย่างดีทั้งในโลกออนไลน์และโลกความจริง 2) การมีสมาธิแน่วแน่ ทำให้สามารถพิจารณาแยกแยะและจัดสรรเวลาได้ 3) เมื่อมีสติมากำกับ ความตั้งมั่น และคุณภาพและของพลังจิตจะมากขึ้นทำให้มีความสามารถในการรับรู้ดีขึ้น และรับมือการคุกคามข่มขู่บนโลกออนไลน์ได้อย่างชาญฉลาด 4) การมีสมาธิ คือ ความไม่ประมาท มีสติมั่น รู้ตัวทั่วพร้อมจะทำให้เพิ่มความสามารถในการป้องกันข้อมูลด้วยการสร้างระบบความปลอดภัยที่เข้มแข็ง และป้องกันการโจรกรรมข้อมูลหรือการโจมตีออนไลน์ได้ 5) การมีสมาธิในการรับรู้และปรับเปลี่ยนพฤติกรรมตนเอง จะทำให้เกิดพลังจิตที่มีส่วนทำให้ปัญญาเกิดมีดุลพินิจในการบริหารจัดการข้อมูลส่วนตัว เพื่อป้องกันความเป็นส่วนตัวทั้งของตนเองและผู้อื่น 6) การเจริญสติตั้งต้นเป็นสิ่งสำคัญให้เกิดการพัฒนาเป็นสมาธิ เมื่อพลังจิตเข้มแข็ง ปัญญาพร้อมทำหน้าที่ ให้เกิดความสามารถในการวิเคราะห์แยกแยะระหว่างข้อมูลที่ถูกต้องและข้อมูลที่ผิด 7) การมีสมาธิตั้งมั่น ทำให้เกิดการรับรู้อย่างฉลาด ส่งผลให้เกิดความสามารถในการเข้าใจธรรมชาติของการใช้ชีวิตในโลกดิจิตอลว่าจะหลงเหลือร่อยรอยข้อมูลทิ้งไว้เสมอ รวมไปถึงเข้าใจผลลัพธ์ที่อาจเกิดขึ้น และ 8) สมาธิที่ทำให้เกิดพลังจิตที่มีคุณภาพ มีความตั้งมั่นในศีล เกิดเมตตาคุณธรรม ทำให้สามารถมีความเห็นอกเห็นใจ และเข้าใจความรู้สึกผู้อื่นบนโลกออนไลน์