พิธีกรรมพื้นบ้าน : ศึกษาวิเคราะห์คติความเชื่อและการถ่ายทอดภูมิปัญญาทางพิธีกรรมขึ้นท้าวทั้ง 4 สู่เยาวชนในจังหวัดแพร่

บทคัดย่อ

          บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาองค์ความรู้เกี่ยวกับพิธีกรรมขึ้นท้าวทั้ง 4 ของชุมชนในจังหวัดแพร่ 2) เพื่อศึกษาคติความเชื่อในพิธีกรรมขั้นท้าวทั้ง 4 ของชุมชนในจังหวัดแพร่ 3) เพื่อถ่ายทอดภูมิปัญญาทางพิธีกรรมขึ้นท้าวทั้ง 4 สู่เยาวชนในจังหวัดแพร่ เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action research) โดยการลงพื้นที่สัมภาษณ์เชิงลึก และจัดกิจกรรมการถ่ายทอดเชิงปฏิบัติการ

          ผลการวิจัยพบว่า

          1) พิธีขึ้นท้าวทั้งสี่เป็นประเพณีบวงสรวงท้าวจตุโลกบาล พระอินทร์ และพระแม่ธรณี รวม 6 องค์ เพื่อความเป็นสิริมงคลของงานและชุมชน สืบทอดจากภูมิปัญญาท้องถิ่นภาคเหนือ โดยจัดก่อนงานมงคลต่าง ๆ การจัดพิธีต้องอาศัยความร่วมมือของชุมชน ทั้งการเตรียมเครื่องบูชา อาหาร และตุง มีการสร้างแท่นไม้ และวาง “สะตวง” 6 กระทงเพื่อถวายแด่เทพทั้งหก อาจารย์ผู้ประกอบพิธีจะอัญเชิญเทพให้มาคุ้มครองและดลบันดาลความผาสุกร่มเย็นแก่ทุกคนในงาน

          2) พิธีขึ้นท้าวทั้งสี่ในจังหวัดแพร่จัดขึ้นเพื่อบวงสรวงและอัญเชิญเทพผู้คุ้มครองโลกให้ดูแลบ้านเมือง สะท้อนความเชื่อผสมผสานพุทธ พราหมณ์ร่วมกับความเชื่อเรื่องผีพื้นบ้าน ใช้เครื่องสังเวย “สะตวง” อาหาร ข้าวเหนียว แกงหวาน หมากพลู ดอกไม้ และธงสีต่าง ๆ นิยมประกอบก่อนงานมงคล เช่น ขึ้นบ้านใหม่ งานบุญ ปีใหม่ เพื่อเสริมความมั่นใจและความเป็นสิริมงคล พิธีนี้แสดงถึงความศรัทธา ความกตัญญู และความผูกพันกับวัฒนธรรมท้องถิ่นที่
สืบทอดยาวนาน

          3) การถ่ายทอดพิธีขึ้นท้าวทั้งสี่สู่เยาวชนแบ่งเป็น 5 กระบวนการหลัก เริ่มจากการสร้างความตระหนักรู้ผ่านผู้รู้ในชุมชน ถ่ายทอดประวัติและความเชื่อของพิธี ให้เยาวชน
มีประสบการณ์จริงในการเตรียมงาน ฟ้อนรำ ตีกลอง และอัญเชิญท้าวทั้งสี่ ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างรุ่น ทั้งองค์ความรู้ คำบูชา และคุณค่าทางจิตวิญญาณ ใช้สื่อยุคใหม่และกิจกรรมชุมชนเพื่อปลูกฝังความภาคภูมิใจในรากเหง้าวัฒนธรรมและความสำคัญของพิธีกรรม

          ผลการวิจัยนี้สามารถนำไปใช้เป็นแนวทางอนุรักษ์และฟื้นฟูพิธีกรรมท้องถิ่นให้คงอยู่ในชุมชนอย่างยั่งยืน พร้อมทั้งเป็นต้นแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาสู่เยาวชนในรูปแบบเชิงปฏิบัติการที่สามารถประยุกต์ใช้กับประเพณีอื่นได้ต่อไป