ปัจจัยทางจิตวิทยาสังคมที่ส่งผลต่อการเลือกปฏิบัติต่อคนพิการ: การวิเคราะห์ผ่านกรอบทฤษฎีการตีตราและจิตวิทยาสังคม

ทัตพิชา  กลิ่นชื่น; ชนกร  มุกดาสนิท; สิรามล  กองแก้ว; ณัฐชานันท์  ไตรวัฒนวงษ์

ผู้แต่ง

ทัตพิชา กลิ่นชื่น ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย
ชนกร มุกดาสนิท ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย
สิรามล กองแก้ว ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย
ณัฐชานันท์ ไตรวัฒนวงษ์ Mahamakut Buddhist University

คำสำคัญ:

จิตวิทยาสังคม, การเลือกปฏิบัติ, คนพิการ, บรรทัดฐานทางสังคม, การตีตรา

บทคัดย่อ

แม้ว่าหลักสิทธิมนุษยชนสากลและรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 จะรับรองสิทธิ และความเสมอภาคของบุคคลทุกคน แต่ในทางปฏิบัติ คนพิการยังคงเผชิญกับการเลือกปฏิบัติในหลายบริบท ทั้งด้านการศึกษา การจ้างงาน และการเข้าถึงบริการสาธารณะ บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปัจจัย ทางจิตวิทยาสังคม ได้แก่ ภาพเหมารวม (stereotype) อคติ (prejudice) ทัศนคติ (attitude) และ บรรทัดฐานทางสังคม (social norms) ที่มีอิทธิพลต่อการเลือกปฏิบัติต่อคนพิการ โดยใช้กรอบทฤษฎีการตีตรา (stigmatization) ของ Goffman (1963) และ Link and Phelan (2001) ทฤษฎีอัตลักษณ์ทางสังคมของ Tajfel and Turner (1979) ทฤษฎีธรรมชาติของอคติของ Allport (1954) และ Stereotype Content Model ของ Fiske et al. (2002) ผลการวิเคราะห์พบว่า กระบวนการเลือกปฏิบัติมีลักษณะเป็นลำดับขั้นที่เชื่อมโยงกัน เริ่มจาก การติดป้าย (labeling) ซึ่งนำไปสู่การสร้างภาพเหมารวม พัฒนาเป็นอคติ หล่อหลอมเป็นทัศนคติที่มีเสถียรภาพ และได้รับการตอกย้ำผ่านบรรทัดฐานทางสังคม จนนำไปสู่การเลือกปฏิบัติทั้งในระดับปัจเจกและระดับโครงสร้าง สถาบัน บทความนี้เสนอแนวทางแก้ไขที่ครอบคลุมทั้งในระดับปัจเจก ได้แก่ การให้ความรู้และการเรียนรู้ เชิงประสบการณ์ข้ามกลุ่ม และในระดับโครงสร้าง ได้แก่ การปรับนโยบาย การบังคับใช้กฎหมาย และการสร้าง บรรทัดฐานทางสังคมใหม่ เพื่อลดการเลือกปฏิบัติและส่งเสริมความเท่าเทียมของคนพิการในสังคมไทย

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์. (2550). พระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนา คุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์.

ฐิติวัจน์ ทองแก้ว, วิรัญญา สุทธิกุล และธีระวัฒน์ จันทึก. (2560). ทัศนคติต่อคนพิการ: ปัจจัยสำคัญที่ผลักดัน หรือขวางกั้นการสร้างความเท่าเทียม. วารสารราชภัฏเพชรบูรณ์สาร, 19(2), 20-36.

ปนัดดา รักษาแก้ว. (2564). ความเสมอภาคและความเท่าเทียมกันของมนุษย์: แนวคิดของเบอร์นาร์ด วิลเลียมส์. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, 12(1), 45-62.

พีระศักดิ์ พอจิต. (2559). สิทธิมนุษยชน: หลักการและการปฏิบัติ. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร. (2560). รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยพุทธศักราช 2560. สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร.

อธิภัทร เอิบกมล. (2565). ความเชื่อทางศาสนากับทัศนคติต่อคนพิการในสังคมไทย. วารสารพุทธศาสตร์, 15(2), 78-95.

Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179-211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T

Allport, G. W. (1954). The nature of prejudice. Addison-Wesley. Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In H. Guetzkow (Ed.), Groups, leadership, and men: Research in human relations (pp. 177-190). Carnegie Press.

Cialdini, R. B. (1993). Influence: The psychology of persuasion (Rev. ed.). William Morrow.

Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma onpeople with mental illness. World Psychiatry, 1(1), 16-20.

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.

Fiske, S. T., Cuddy, A. J. C., Glick, P., & Xu, J. (2002). A model of (often mixed) stereotype content: Competence and warmth respectively follow from perceived status and competition. Journal of Personality and Social Psychology, 82(6), 878-902. https://doi.org/10.1037/0022-3514.82.6.878

Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Prentice-Hall.

Haller, B., & Dorries, B. (2010). Disability and the media: Prescriptions for change. In C. Keith (Ed.), Cross-cultural perspectives on policy and practice: Deconstructing disability (pp. 157-171). Routledge.

Jones, J. M. (1997). Prejudice and racism (2nd ed.). McGraw-Hill.

Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363-385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363

Pager, D., & Shepherd, H. (2008). The sociology of discrimination: Racial discrimination in employment, housing, credit, and consumer markets. Annual Review of Sociology, 34, 181-209. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.33.040406.131740

Shakespeare, T. (2014). Disability rights and wrongs revisited (2nd ed.). Routledge.

Sherif, M. (1936). The psychology of social norms. Harper.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-47). Brooks/Cole.

World Health Organization & World Bank. (2011). World report on disability. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241564182