วารสารวิรุฬห์ศาสตร์ปริทัศน์

การพัฒนารูปแบบวัฒนธรรมองค์กรแห่งการเรียนรู้วิถีพุทธเพื่อเสริมสร้างคุณภาพสถานศึกษา

ภัทรคุณ บุญดุฉาว — Sun, 30 Aug 2026 00:00:00 +0700

การบูรณาการแนวคิดองค์กรแห่งการเรียนรู้ร่วมกับหลักพุทธธรรม เพื่อสร้างแนวทางการบริหารจัดการสถานศึกษาที่ส่งเสริมการเรียนรู้ร่วมกัน การพัฒนาคุณธรรมจริยธรรม และการพัฒนาคุณภาพการศึกษาอย่างยั่งยืน การศึกษาใช้แนวคิดองค์กรแห่งการเรียนรู้ของ Senge ร่วมกับหลักพุทธธรรม ได้แก่ ไตรสิกขา อิทธิบาท 4 พรหมวิหาร 4 และสังคหวัตถุ 4 เป็นกรอบแนวคิดในการพัฒนารูปแบบ โดยศึกษาจากเอกสาร งานวิจัย และการสังเคราะห์องค์ความรู้ที่เกี่ยวข้อง จากการศึกษาพบว่า รูปแบบวัฒนธรรมองค์กรแห่งการเรียนรู้วิถีพุทธที่พัฒนาขึ้นมีลักษณะเป็นรูปแบบเชิงระบบ ซึ่งเชื่อมโยงองค์ประกอบต่างๆ อย่างเป็นพลวัต ผ่านกระบวนการมีส่วนร่วม การจัดการความรู้ และการสะท้อนผลการปฏิบัติงานอย่างต่อเนื่อง โดยประกอบด้วย 6 องค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ 1) หลักการของรูปแบบ 2) วัตถุประสงค์ของรูปแบบ 3) ระบบและกลไกการดำเนินงาน 4) แนวทางการดำเนินงาน 5) การประเมินผล และ 6) เงื่อนไขความสำเร็จ ทั้งนี้ รูปแบบดังกล่าวมุ่งเน้นการพัฒนาบุคลากรให้เกิดการเรียนรู้ร่วมกัน ควบคู่กับการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมและการสร้างวัฒนธรรมองค์กรเชิงบวก

การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะหลักของผู้บริหารสถานศึกษา กรณีศึกษาสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพระนครศรีอยุธยา เขต 2

อนุวัตร เลิศประวัติ — Sun, 30 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการเสริมสร้างสมรรถนะหลักของผู้บริหารสถานศึกษา และเพื่อพัฒนาเป็นกรอบแนวคิดสำหรับประยุกต์ใช้ในบริบทของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพระนครศรีอยุธยา เขต 2 การศึกษาได้ใช้วิธีการสังเคราะห์เอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องเพื่อสร้างกรอบแนวคิดเชิงบูรณาการที่เชื่อมโยงสมรรถนะหลัก 4 ด้าน ได้แก่ การมุ่งผลสัมฤทธิ์ การบริการที่ดี การพัฒนาตนเอง และการทำงานเป็นทีม เข้ากับหลักพุทธธรรมสำคัญ 3 ประการ คือ อิทธิบาท 4, พรหมวิหาร 4, และสัปปุริสธรรม 7 ผลการศึกษาพบว่า การประยุกต์ใช้หลักอิทธิบาท 4 ช่วยเสริมสร้างสมรรถนะการมุ่งผลสัมฤทธิ์, หลักพรหมวิหาร 4 ช่วยเสริมสร้างสมรรถนะการทำงานเป็นทีมและการบริการที่ดี, และหลักสัปปุริสธรรม 7 ช่วยเสริมสร้างสมรรถนะการพัฒนาตนเอง โดยแนวทางดังกล่าวเป็นการสร้าง “ภาวะผู้นำที่สมดุล” ที่ผสานศาสตร์การบริหารสมัยใหม่เข้ากับศิลป์แห่งการพัฒนาจิตใจ ช่วยเติมเต็มมิติทางคุณธรรม จริยธรรม และความสัมพันธ์เชิงมนุษย์ที่ศาสตร์การบริหารตะวันตกอาจเข้าไม่ถึง ทั้งยังช่วยสร้างภูมิคุ้มกันทางจิตใจ (Resilience) ให้กับผู้บริหารในการเผชิญความท้าทาย และมีความสอดคล้องกับวัฒนธรรมไทย ทำให้ง่ายต่อการยอมรับและนำไปปฏิบัติ

ภาวะผู้นำตามหลักพุทธบริหารกับการขับเคลื่อนคุณภาพการศึกษาของสถานศึกษามัธยมศึกษาในจังหวัดลพบุรี

จิรภัทร ทองศักดิ์ — Sun, 30 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอแนวคิดภาวะผู้นำตามหลักพุทธบริหาร และวิเคราะห์ศักยภาพในการประยุกต์ใช้เพื่อขับเคลื่อนคุณภาพการศึกษาของสถานศึกษามัธยมศึกษาในจังหวัดลพบุรี ท่ามกลางความท้าทายในศตวรรษที่ 21 โดยเป็นการสังเคราะห์องค์ความรู้จากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ผลการวิเคราะห์พบว่า ภาวะผู้นำตามหลักพุทธบริหาร ซึ่งตั้งอยู่บนรากฐานของไตรสิกขา (ศีล สมาธิ ปัญญา) สามารถส่งผลโดยตรงต่อคุณภาพการศึกษาผ่านการบูรณาการหลักธรรมสำคัญเข้ากับการบริหาร 3 ด้าน ได้แก่ 1) ด้านการบริหารงานวิชาการ โดยใช้หลักอิทธิบาท 4 (ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา) เพื่อสร้างนวัตกรรมการเรียนรู้ 2) ด้านการบริหารบุคลากร โดยใช้หลักสังคหวัตถุ 4 (ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา สมานัตตตา) และพรหมวิหาร 4 (เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา) เพื่อสร้างความสามัคคีและขวัญกำลังใจ และ 3) ด้านการบริหารจัดการ โดยใช้หลักธรรมาภิบาลเชิงพุทธเพื่อสร้างความโปร่งใสและตรวจสอบได้ นอกจากนี้ยังพบว่าหลักพุทธบริหารมีความสอดคล้องกับทฤษฎีภาวะผู้นำสมัยใหม่ เช่น ภาวะผู้นำแห่งการบริการ และการบริหารจัดการที่อิงสมรรถนะ ซึ่งช่วยสร้างวัฒนธรรมองค์กรแห่งการเรียนรู้ที่ส่งผลดีต่อคุณภาพของครูและผู้เรียนอย่างยั่งยืน บทความนี้จึงมีข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาลพบุรีในการพัฒนาผู้บริหารสถานศึกษาผ่านหลักสูตรอบรม การสร้างเครือข่ายกัลยาณมิตร และการปรับเกณฑ์การประเมินและคัดเลือกผู้บริหาร พร้อมทั้งเสนอแนวทางการวิจัยในอนาคตเพื่อต่อยอดองค์ความรู้ต่อไป

การพัฒนาตัวบ่งชี้ความคิดสร้างสรรค์เชิงพุทธสำหรับผู้บริหารสถานศึกษายุคดิจิทัล

อดิศักดิ์ ทิพย์สุวรรณ — Sun, 30 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาตัวบ่งชี้ความคิดสร้างสรรค์เชิงพุทธสำหรับผู้บริหารสถานศึกษายุคดิจิทัล โดยใช้วิธีการสังเคราะห์เอกสาร จากการบูรณาการกรอบแนวคิดหลัก 3 ส่วน ได้แก่ 1) แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับความคิดสร้างสรรค์ในยุคดิจิทัลที่เน้นการคิดเชิงนวัตกรรมเพื่อรับมือกับโลกที่ผันผวน 2) หลักพุทธธรรมที่เกี่ยวข้องกับการสร้างสรรค์ ประกอบด้วย โยนิโสมนสิการ การคิดเชิงสืบสาวเหตุปัจจัย อิทธิบาท 4 พลังขับเคลื่อนสู่ความสำเร็จ และสัมมาทิฐิ เข็มทิศกำกับเชิงคุณธรรม และ 3) บทบาทและสมรรถนะของผู้บริหารสถานศึกษาในศตวรรษที่ 21 ที่เปลี่ยนจากผู้บริหารจัดการสู่การเป็นผู้นำการเรียนรู้ ผลการสังเคราะห์ได้กรอบตัวบ่งชี้ความคิดสร้างสรรค์เชิงพุทธสำหรับผู้บริหารสถานศึกษายุคดิจิทัลที่ครอบคลุม 3 ด้านหลัก ได้แก่ 1) ด้านปัญญา ประกอบด้วย การคิดเชิงสืบสาวเหตุปัจจัย การแก้ปัญหาด้วยสติและอุเบกขา และการคิดเชิงบูรณาการและไตร่ตรอง 2) ด้านคุณธรรม ประกอบด้วย การสร้างสรรค์บนฐานของเมตตากรุณา ความรับผิดชอบเชิงจริยธรรมต่อนวัตกรรม และการดำเนินงานด้วยความโปร่งใสและเป็นกัลยาณมิตร และ 3) ด้านทักษะดิจิทัล ประกอบด้วย การใช้เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนาปัญญา ความฉลาดรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลเชิงพุทธ และการบูรณาการเทคโนโลยีอย่างสมดุลและพอประมาณ กรอบตัวบ่งชี้ที่พัฒนานี้สามารถใช้เป็นแนวทางในการประเมินและพัฒนาศักยภาพผู้บริหารสถานศึกษาให้เป็น ผู้นำเชิงพุทธิปัญญา ที่มีดุลยภาพระหว่างประสิทธิภาพและคุณธรรม นำพาองค์กรให้เติบโตอย่างยั่งยืนในยุคดิจิทัล และเป็นประโยชน์ต่อหน่วยงานระดับนโยบายในการกำหนดมาตรฐานสมรรถนะของผู้บริหารต่อไป

โมเดลปฏิสัมภิทา 4–BANI–RAAT สำหรับการบริหารการศึกษาในยุคปัญญาประดิษฐ์

สว่างนภา ต่วนภูษา, ทองดี ศรีตระการ, ยุทธวีร์ แก้วทองใหญ่ — Sun, 30 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิชาการเชิงแนวคิดนี้สังเคราะห์กรอบการบริหารการศึกษาในยุคปัญญาประดิษฐ์ โดยเชื่อมโยงหลักปฏิสัมภิทา 4 กับกรอบ BANI และ RAAT เพื่อพัฒนาโมเดลที่มีฐานคิดด้านปัญญาและธรรมาภิบาลสำหรับผู้บริหารสถานศึกษาในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่การศึกษาอนาคต บทความมิได้เสนอให้ Education 6.0/7.0 เป็นมาตรฐานสากลที่มีนิยามตายตัว หากใช้เป็นฉากทัศน์เชิงอนาคตสำหรับพิจารณาความท้าทายด้านเทคโนโลยี จริยธรรม ข้อมูล ความโปร่งใส และความรับผิดชอบของมนุษย์ในการใช้ปัญญาประดิษฐ์ วัตถุประสงค์ของบทความประกอบด้วย 1) วิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงมโนทัศน์ระหว่างปฏิสัมภิทา 4, BANI และ RAAT ในบริบทการบริหารการศึกษาที่ขับเคลื่อนด้วยปัญญาประดิษฐ์ 2) สังเคราะห์กรอบธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ที่ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง และ 3) นำเสนอโมเดลเชิงองค์ความรู้สำหรับผู้บริหารสถานศึกษา วิธีการศึกษามุ่งสังเคราะห์เอกสารแบบบูรณาการจากแหล่งข้อมูลปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และตติยภูมิ ทั้งภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ ครอบคลุมเอกสารพุทธศาสตร์ กฎหมายและนโยบายการศึกษาไทย แนวทางธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ของไทยและสากล ตลอดจนวรรณกรรมด้าน BANI, RAAT, Artificial Intelligence in Education และอนาคตศึกษา ผลการสังเคราะห์สะท้อนว่า BANI เป็นเลนส์วินิจฉัยสภาวะแวดล้อมของสถานศึกษาในยุคปัญญาประดิษฐ์ โดยทำให้เห็นความเปราะบาง ความวิตกกังวล ความไม่เป็นเส้นตรง และความเข้าใจได้ยากของระบบการศึกษา ส่วน RAAT ช่วยแปลงการวินิจฉัยดังกล่าวเป็นการตอบสนองเชิงผู้นำ ได้แก่ ความยืดหยุ่น การใส่ใจ การปรับตัว และความโปร่งใส ขณะที่ปฏิสัมภิทา 4 เป็นฐานปัญญาแตกฉานสำหรับการแปลความหมาย วิเคราะห์เหตุปัจจัย สื่อสาร และตัดสินใจอย่างทันการณ์ บทความจึงเสนอโมเดล P4–BANI–RAAT AI Educational Administration โดยยืนยันว่า ปัญญาประดิษฐ์ควรทำหน้าที่เป็นโครงสร้างพื้นฐานเพื่อเสริมศักยภาพมนุษย์ ความเสมอภาค และความรับผิดชอบเชิงคุณค่า มิใช่กลไกทดแทนวิจารณญาณและความรับผิดชอบของผู้บริหารสถานศึกษา